– Ербол Секенович, алдымен статистикадан бастайық. Соңғы бірнеше жылда қанша МҚҰ жабылды және компаниялар нарықтан қандай себептермен кетуде.
– 2020 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша Қазақстан Республикасының микроқаржы секторы 226 микроқаржы ұйымынан тұрды. 2020 жылы лицензиялау режимі енгізілген сәттен бастап бүгінгі күнге дейін 54 МҚҰ микроқаржылық қызметті жүзеге асыру лицензиясын ерікті түрде қайтаруына байланысты өз қызметін тоқтатты. Тағы 28 МҚҰ-ға қатысты қаржы реттеушісі лицензияларын тоқтату немесе кері қайтарып алу туралы шешім қабылдады. Қазіргі таңда нарықтағы жаңа ойыншыларды есепке алғанда 222 МҚҰ лицензияға ие.
Сонымен қатар, лицензиядан ерікті түрде бас тартқан 54 МҚҰ-ның басым бөлігі жарғылық капиталдың ең төменгі мөлшерінің ұлғаюы және қосымша капиталдандыру мүмкіндігінің болмауына байланысты осындай шешім қабылдады деп санаймыз. Ал 28 МҚҰ микроқаржылық қызмет туралы заңнаманы жүйелі және өрескел бұзғаны үшін қызметін тоқтатуға немесе шектеуге мәжбүр болды.
Жаңа ережелер және кредиттік портфель өсімінің баяулауы
– Қазіргі уақытта МҚҰ нарығы қандай кезеңді бастан өткеруде және заңнамалық өзгерістер салаға қалай әсер етуде.
– Қазіргі таңда МҚҰ нарығы кезекті өзгерістердің алдында тұр. Бұл, ең алдымен, қарыз алушылардың құқықтарын қорғауды күшейтуге бағытталған микроқаржылық қызмет туралы заңға енгізілген соңғы түзетулермен байланысты. Азаматтардың борыштық жүктемесінің өсуін шектеуге бағытталған бірқатар шектеулермен қатар, микроқаржылық омбудсман институты енгізілді. Микроқаржылық омбудсман қарыз алушының өтініші бойынша микроқаржы ұйымы мен жеке тұлға арасында жасалған микрокредит шарты негізінде туындайтын дауларды реттейді. Қарыз алушы омбудсман шешімімен келіскен жағдайда, бұл шешім МҚҰ үшін міндетті болады.
Сонымен қатар, жеке тұлғаларға берілетін кепілсіз тұтынушылық микрокредиттерге қатысты шектеулер мен қарыз жүктемесі коэффициентін есептеу талаптарының күшеюі МҚҰ секторындағы кредиттік портфель мен мерзімі өткен берешек өсімінің қарқынын төмендетеді деп күтілуде.
Біздің ойымызша, бұл өзгерістер микроқаржыландыру саласына оң әсер етеді, өйткені олар әлеуметтік жауапкершілікті күшейтіп, қаржылық қызмет тұтынушыларының құқықтарын қорғауға бағытталған. Біз бұл бағытты толық қолдаймыз, себебі МҚҰ секторы біртіндеп өзінің бастапқы миссиясына — азаматтардың іскерлік белсенділігін дамытуға және кәсіпкерлікті қолдауға бағытталған классикалық микрокредиттеу моделіне қайта оралуы тиіс деп санаймыз. Микрокредиттер қоғам мен мемлекетке пайда әкеліп, экономикалық өсімге ықпал етуі керек, ал артық қарыздану мен қарыз алушылар құқықтарының бұзылуына әкелмеуі тиіс.
– Қазіргі таңда МҚҰ өнімдеріне сұраныс қаншалықты жоғары? Көптеген сарапшылар тұтынушылық кредиттер сегменті қаныққан деп есептейді. Сіз бұған келісесіз бе және жалпы нарық қай бағытта дамып жатыр?
– Жақын уақытқа дейін тұтынушылық микрокредиттерге сұраныс жоғары болды. Алайда бұл сегмент болашақта баяулайды, бірақ бұл қанығуға байланысты емес. Негізгі себеп — биыл енгізілген қатаң реттеуші талаптар. Қарыз жүктемесі коэффициентін есептеу талаптарының күшеюіне байланысты көптеген қарыз алушыларға кредит беруден бас тартылуы мүмкін.
Тұтынушылық кепілсіз кредиттеу нарығы тұрақтанғаннан кейін, біздің ойымызша, кәсіпкерлік кредиттерді дамытуға және микроқаржыландырудың дәстүрлі бағытына қайта оралу қажет. Алайда бұл бағытты дамыту үшін қаржы реттеушісі тарапынан заңнамалық қолдау қажет.
Сапа санына қарағанда маңызды
– Қатаңдатулар туралы айтқанда, соңғы статистика бойынша қазақстандықтарға онлайн микрокредиттер сирек мақұлдана бастады. Нарық бұл өзгерістерге қалай қарайды?
– Айта кету керек, микроқаржыландыру тек онлайн қарыздармен немесе «жалақыға дейінгі займдармен» шектелмейді. Қазақстанда микроқаржылық қызметтер нарығы 25 жылдан астам уақыт бойы жұмыс істеп келеді, ал онлайн займдар салыстырмалы түрде жақында ғана пайда болды. МҚҰ нарығының негізгі және жүйе құраушы ойыншылары әлі де классикалық микроқаржыландыруды жүзеге асырады және Қазақстанның шалғай өңірлерінде бөлімшелер желісі арқылы офлайн форматта жұмыс істей отырып, кәсіпкерлікті қолдайды.
